هشتم خرداد 1336 در جنوب شهر تهران به دنيا آمد. به دليل فقر خانواده از هشت سالگي تا 17 سالگي در سيزده شغل مختلف شاگردي و كارگري كرد تا مخارج
زندگي خود و مادرش را تأمين كند.
از سن پانزده‏سالگي در گروهي چريكي‏ كه خود تشكيل داده بود به فعاليت سياسي و مخفي پرداخت. در سن 17 سالگي در جريان عمليات خلع سلاح يك پليس، تير خورد و دستگير شد و از سال 1353 تا زمان انقلاب به مدت چهار سال و پنج ماه در زندان ماند. به دليل آن كه مشكل جامعه ايران را فقر فرهنگي يافته بود،
بعد از انقلاب، سياست را كنار گذاشت و به ادبيات و سينما روي آورد.
در زمينه‏هاي رمان، داستان كوتاه، نمايشنامه، فيلمنامه و تحقيق هنري تاكنون 27 جلد كتاب از او به چاپ رسيده و برخي از نوشته‏هاي او به زبان‏ انگليسي، فرانسه، ايتاليايي، عربي، اردو، كردي، تركي استانبولي، کره ای، پرتقالی، آلمانی، بوسنیایی، روسی و ژاپنی ترجمه شده‏اند.
طي 20 سال گذشته، علاوه بر 18 فيلم سينمايي 6 فيلم كوتاه نيز ساخته است.
از نوشته هاي او فيلمسازان ديگري فيلم ساخته اند و فيلم هايي از ديگران توسط او تدوين شده است.
فيلم‏هاي محسن مخملباف در ده سال اخير بيش از 1000 بار در جشنواره های جهاني حضور يافته‏اند و جوايز بسیاری را از آن خود كرده اند.
درباره محسن مخملباف به زبان‏هاي انگليسي، ايتاليايي، ژاپني، كره اي و آلمانی كتاب يا فيلم تهيه شده است.
در اين اواخر وي چندین سال فعاليت فيلمسازي خود را تقريباً رها كرد تا به چندين نفر كه نيمي از آن‏ها اهل خانواده‏اش بودند سينما را بياموزد.
او که برای تحقیق درباره ساخت فیلم سفر قندهار مخفیانه به افغانستان دوران طالبان سفر کرده بود، با دیدن اوضاع نابسامان ناشی از جهل و جور و فقر چنان متأثر شد که پس از اتمام فیلم سفر قندهار به مدت 2 سال با اجرای 80 پروژه آموزشی و بهداشتی در داخل افغانستان و برای بهبود پناهندگان افغانی درون ایران تلاش کرد.

احمد شاملو شاعر نامی ایران درباره وی گفته است: نمی دانم چرا اسم مخملباف را از قلم انداخته اید؟... من به شدت از عاقبت این سینماگر وحشت می کنم... او کاملاً ناگهانی پرومته یی شد که چیزی سینما را دم دست اش گذاشته تا هر چه خطرناکتر بتواند با آن آتش بازی کند... خطرناکتر به این دلیل که فرش و خانه و محله و شهر و زمانه اش از دم نی ساز است و خودش هم این را بهتر از دیگران می داند، و مهم تر این که می داند ققنوس یک افسانه بیشتر نیست و از خاکسترش چیزی بیرون نمی آید...
عمداً دارم قلمبه پرانی می کنم، با او ارزش اش را دارد.

كتاب‏ها :
الف) داستان‏ها :
1. ننگ (مجموعه 12 قصه) 1359
2. دو چشم بي‏سو (مجموعه 13 قصه) 1360
3. حوض سلطون (قصه بلند) 1363
4. باغ بلور (رمان) 1365
ب) نمايشنامه ها :
1. شيخ شهيد، 1360
2. مرگ ديگري (مجموعه 3 نمايشنامه) 1361
3. تير غيب (مجموعه 2 نمايشنامه) 1361
ج) فيلمنامه‏ها :
1. مشروطه مشروعه 1363
2. مادر 1363
3. زنگها 1363
4. تولد يك پيرزن 1364
5. مدرسه رجايي 1364
6. عروسي خوبان 1366
7. بايسيكل‏ران 1367
8. نوبت عاشقي (فيلمنامه و داستان) 1369
9. سلام بر خورشيد 1373
10. نون و گلدون 1376
11. سيب 1377
12. سفر قندهار 1380
د) مقاله ها :
1. مقدمه‏اي بر هنر اسلامي 1361
2. يادداشت‏هايي درباره قصه‏نويسي و نمايشنامه‏نويسي 1361
3. بودا در افغانستان تخريب نشد، از شرم فرو ريخت 1380
هـ) منتخب آثار :
1. گنگ خوابديده (3 جلد) منتخب آثار سال‏هاي 60 تا 70
2. زندگي رنگ است (1 جلد) منتخب آثار سال‏هاي 70 تا 75
3. ديدن و نديدن (1 جلد) گزيده گفتار و نوشتار آثار سالهاي 75 تا 80